Duchowość a religijność

 duchowość a religijność

Duchowość a religijność – Paweł Zaborowski

Duchowość jako pojęcie analityczne przechodzi obecnie swoistą karierę naukowego użycia, zastępując w wielu przypadkach pojęcie religijności. W tradycji chrześcijańskiej, przyjęło się mówić o duchowości jako stylu pogłębionego życia religijnego, w ten sposób pisał między innymi Karol Górski, uważając mistycyzm chrześcijański za najwyższy przejaw duchowości. W innych ujęciach odwróceniu ulega taki kierunek relacji pomiędzy duchowością a religią; to nie systemy wierzeń tworzą formy życia duchowego, lecz religia jest jednym z wielu przejawów duchowości. W ten sposób o duchowości można mówić jak o życiu wewnętrznym realizowanym w sprzężeniu z dowolną dziedziną aktywności.
Poszukując definicji duchowości najrozsądniejsze wydaje się wyjście od innego terminu: religijność, bowiem w relacji do religijności najlepiej jest uchwycić istotę omawianego tu problemu. Warto za Eileen Barker przedstawić możliwe teoretyczne wyobrażenia tej relacji.
Pierwszą opcją jest utożsamienie znaczeniowe religijności i duchowości, synonimiczne stosowanie tych terminów. W takim wypadku duchowość niczym nie różni się od religijności, a desygnaty obu tych pojęć stanowią ten sam zbiór.
W podejściu drugim, duchowość jest podzbiorem szerszego zjawiska religijności. W takim rozumieniu duchowość jest pogłębioną formą życia religijnego, przykładem mogą być duchowości różnych zakonów: duchowość franciszkańska, czy benedyktyńska, jak również duchowość mistycyzmu.
Trzecie podejście jest odwróceniem poprzedniego, i polega na postrzeganiu duchowości jako kategorii szerszej. Religijność jest w takim wypadku przejawem duchowości realizowanej pod baldachimem konkretnej tradycji religijnej. Jednak duchowość może także realizować się w sztuce, sporcie, nauce, filozofii, ekologii i wielu innych. Impulsem dla takiego rozumienia duchowości był między innymi fenomen New Age, którego członkowie często świadomie dystansują się od zinstytucjonalizowanych form religii, deklarując przy tym prowadzenie życia duchowego.
Czwarty sposób ujmowania relacji między religijnością a duchowością to częściowe nachodzenie na siebie znaczeń tych terminów. Duchowość może być realizowana w obrębie religii, jak również religijność może być formą duchowości. Jednak nie wszystkie osoby przynależące do danej religii można określić terminem duchowość, zwłaszcza gdy mowa o praktykujących z pobudek konformistycznych lub korzystających tylko z zewnętrznych oznak przynależności religijnej. Analogicznie, nie wszystkie osoby posiadające duchowość podpadają pod kategorię religijności, czego przykładem mogą być wspomniani newageowcy. Takie rozumienie relacji duchowości z religijnością wiąże się często z postrzeganiem tej pierwszej jako bardziej pogłębionej, zaangażowanej i nastawionej na rozwój, natomiast tej drugiej jako związanej z zewnętrznymi oznakami kultu. Duchowość może być wówczas niezapośredniczonym instytucjonalnie sposobem kontaktowania się z sacrum lub pogłębionym typem życia duchowego.
Piątym sposobem postrzegania tej relacji jest rozłączne traktowanie religijności i duchowości. Dzieje się tak wówczas, gdy duchowość postrzega się jako zindywidualizowany przejaw życia duchowego, niemożliwy do realizacji w obrębie instytucji religijnej. W tej perspektywie przynależność instytucjonalną postrzega się jako „uśmiercanie” duchowości, która powinna być podporządkowana wyłącznie autorytetowi jednostki, bez wpływu instytucji zewnętrznych czy wspólnoty.
Powyższe wyliczenie jest próbą systematyzacji dotychczasowego dorobku w badaniach relacji religijności z duchowością. Nie wyczerpuje oczywiście całej palety możliwych rozwiązań i należy je traktować jako przedstawienie typów idealnych, a nie kategorie o ostrych granicach znaczeniowych. Wynika z nich jednak, że z duchowością mamy do czynienia nie od dzisiaj; znamy zarówno antyczne jak i współczesne przykłady portretujące powyższe relacje duchowości z religijnością. Duchowość była bowiem terminem używanym wielokrotnie w historii, czego przykładów dostarcza teologia czy historia religii. Jednak to właśnie fenomeny współczesności takie jak New Age zwróciły uwagę na duchowość jako zjawisko odmienne od religijności, wymagające osobnej konceptualizacji. Duchowość zatem nie jest zjawiskiem nowym w kulturze, lecz nową kategorią opisową.
Mówienie o duchowości wymaga zadeklarowania, który z powyższych typów zależności przyjmujemy za wyjściowy. Wybór nie jest jednak zupełnie swobodny, jest częściowo podyktowany przez dyscyplinę naukową z której perspektywy prowadzimy badania. W obrębie teologii, duchowość jest najczęściej postrzegana jako różne realizacje religijności, jej subdziedziny. W przypadku religioznawstwa i kulturoznawstwa, najlepszym wyjściem wydaje się czwarty z zaprezentowanych typów, czyli postrzeganie duchowości jako częściowo przenikającej religijność (w przypadkach pogłębionego życia religijnego), lecz często także niezależną od niej.

Powyższy tekst pochodzi z książki Teoria i praktyka magii chaosu. Studia kulturowe Pawła Zaborowskiego.
Książkę można nabyć w sklepie internetowym BLACK ANTLERS.

 

"Niezliczone rzesze ludzi będą nienawidzić Nowy Światowy Porządek [New World Order] i będą umierać sprzeciwiając mu się. Kiedy usiłujemy dokonać ewaluacji jego obietnic, musimy pamiętać cierpienie przynajmniej jednej generacji malkontentów, wielu z nich całkiem miłych i pełnych gracji ludzi."

Newsletter